در حمد ‌و‌ سپاس خداى تعالى، ‌و‌ همواره روش ‌آن‌ حضرت چنين بوده

از دعاهاى امام عليه السلام است (در حمد ‌و‌ سپاس خداى تعالى، ‌و‌ همواره روش ‌آن‌ حضرت چنين بوده) هنگامى ‌كه‌ دعاء ‌مى‌ كرد ‌در‌ آغاز ‌آن‌ ستايش خداى عزوجل ‌مى‌ نمود (به اقتداء ‌و‌ پيروى ‌از‌ قرآن كريم ‌و‌ عمل ‌به‌ فرمايش مشهور حضرت رسول- صلى الله عليه ‌و‌ آله- ‌كه‌ فرمود: كل امر ذى بال لم يبدء فيه بحمد الله فهو ابتر يعنى ‌هر‌ كار اهميت دارى ‌كه‌ ‌در‌ شروع ‌به‌ ‌آن‌ ‌از‌ خدا سپاسگزارى نشود ‌بى‌ بركت ‌و‌ ‌بى‌ نتيجه است) ‌پس‌ (درباره سپاسگزارى چنين) فرمود:  

―    سپاس خدائى ‌را‌ ‌كه‌ اول است ‌و‌ پيش ‌از‌ ‌او‌ اولى نبوده (مبدء ‌هر‌ موجودى است) ‌و‌ آخر است ‌و‌ ‌پس‌ ‌از‌ ‌او‌ آخرى نباشد (مرجع همه ‌ى‌ اشياء است)  

―    خدائى ‌كه‌ ديده هاى بينندگان ‌از‌ ديدنش (در دنيا ‌و‌ آخرت) ناتوانند (محال است ‌او‌ ‌را‌ ببينند، چون آنچه ‌به‌ چشم ‌سر‌ ديده ‌مى‌ شود بايستى ‌در‌ مكان ‌و‌ جائى باشد، ‌و‌ محتاج ‌به‌ مكان جسم است ‌و‌ خداى تعالى جسم نيست) ‌و‌ انديشه هاى وصف كنندگان ‌از‌ عهده ‌ى‌ وصفش برنيايند (هر ‌چه‌ كوشند نمى توانند ‌به‌ طوريكه شايسته است ‌او‌ ‌را‌ وصف نمايند، چنانكه حضرت سيد المرسلين «صلى الله عليه ‌و‌ آله» فرمود: ‌لا‌ احصى ثناء عليك، انت كما اثنيت على نفسك يعنى مرا توانائى مدح ‌و‌ ثناى ‌تو‌ نيست، ‌تو‌ خود بايد ثناگوى ذات اقدس خويش باشى، ‌و‌ حضرت سيد الوصيين اميرالمومنين «عليه السلام» فرمود: ‌هو‌ فوق ‌ما‌ يصفه الواصفون يعنى ‌او‌ برتر ‌و‌ بالاتر است ‌از‌ آنچه وصف كنندگان ‌او‌ ‌را‌ بستايند)  

―    به قدرت ‌و‌ توانائى خود آفريدگان ‌را‌ آفريد، ‌و‌ آنان ‌را‌ ‌به‌ اراده ‌و‌ خواست خويش ‌به‌ وجود آورد ‌بى‌ اينكه ‌از‌ روى مثال ‌و‌ نمونه ‌اى‌ باشد (چون هميشه خداوند بوده ‌و‌ ديگرى ‌جز‌ ‌او‌ نبوده ‌كه‌ نمونه ‌به‌ دست داده باشد)  

―    سپس آنان ‌را‌ ‌در‌ راه اراده ‌و‌ خواست خويشتن روان گردانيد، ‌و‌ ‌در‌ راه محبت ‌و‌ دوستى ‌به‌ خود (كه غريزه ‌ى‌ ‌هر‌ موجودى است، چنانكه ‌در‌ قرآن كريم س 17 ‌ى‌ 44 فرموده: ‌و‌ ‌ان‌ ‌من‌ شى ء الا يسبح بحمده ولكن لاتفقهون تسبيحهم يعنى موجودى نيست ‌جز‌ آنكه ذكرش تسبيح ‌و‌ ستايش خدا است، ولى شما تسبيح ايشان ‌را‌ ‌در‌ نمى يابيد) برانگيخت، ‌در‌ حالى ‌كه‌ توانائى ندارند تاخير نمايند آنچه ‌را‌ ‌كه‌ ايشان ‌را‌ ‌به‌ ‌آن‌ جلو انداخته، ‌و‌ نمى توانند پيش اندازند آنچه ‌را‌ ‌كه‌ ايشان ‌را‌ ‌از‌ ‌آن‌ عقب خواسته (از آنچه براى آنان تعيين نموده تجاوز نمى توانند كرد، ‌و‌ اين ‌با‌ استطاعت ‌و‌ توانا بودن ‌در‌ انجام عمل نيك ‌و‌ ‌بد‌ منافات ندارد، زيرا معنى فرمايش امام «عليه السلام» ‌در‌ ظاهر آنست ‌كه‌ خداى تعالى هرگاه چيزى اراده نمود غير ‌آن‌ واقع نمى شود)  

―    و ‌از‌ رزقى ‌كه‌ عطا فرموده ‌هر‌ جاندارى ‌را‌ روزى معلومى قرار داده است (چنانكه ‌در‌ قرآن كريم س 43 ‌ى‌ 32 فرموده: نحن قسمنا بينهم معيشتهم ‌فى‌ الحيوه الدنيا «ما روزى ايشان ‌را‌ ‌در‌ زندگانى دنيا بينشان تقسيم ‌و‌ پخش نموده ايم» ‌به‌ طورى كه) ‌به‌ ‌هر‌ ‌كس‌ ‌از‌ آنان فراخى ‌و‌ فراوانى داده كاهنده ‌اى‌ نمى كاهد، ‌و‌ ‌هر‌ ‌كه‌ ‌را‌ كاسته افزاينده ‌اى‌ نمى افزايد (جز خداوند سبحان توانا نيست ‌كه‌ ‌آن‌ ‌را‌ زياد ‌و‌ ‌كم‌ گرداند، بنابراين نبايد براى ‌به‌ دست آوردن روزى ‌از‌ جاده ‌ى‌ درستى ‌و‌ پرهيزكارى بيرون رفت ‌و‌ گرد حرام گشت ‌كه‌ آنچه قسمت ‌و‌ بهره است ‌از‌ راه حلال خواهد رسيد، ‌و‌ بايد دانست ‌كه‌ حرام روزى ‌اى‌ ‌كه‌ خداى تعالى قرار داده نيست، ‌پس‌ آنكه هميشه حرام ‌مى‌ خورد ‌از‌ روزى مقسوم خود چشم پوشيده ‌و‌ خداوند ‌آن‌ ‌را‌ حبس نموده ‌كه‌ اگر شكيبائى نموده گرد حرام نمى گشت حتما آنچه درخور حال ‌او‌ است ‌به‌ ‌وى‌ ‌مى‌ رسيد)  

―    پس ‌از‌ ‌آن‌ براى ‌او‌ (هر ‌يك‌ ‌از‌ ايشان) ‌در‌ زندگى مدتى معلوم تعيين ‌و‌ پايانى معين قرار داده (معلوم نموده ‌هر‌ ‌يك‌ ‌از‌ ايشان ‌تا‌ ‌چه‌ مدتى خواهد زيست) ‌كه‌ ‌با‌ روزهاى زندگيش ‌به‌ سوى ‌آن‌ پايان گام برمى دارد، ‌و‌ ‌با‌ سالهاى روزگارش ‌به‌ ‌آن‌ نزديك ‌مى‌ شود ‌تا‌ چون ‌به‌ پايانش نزديك شود، ‌و‌ حساب عمر ‌و‌ زندگيش ‌را‌ تمام بستاند، ‌او‌ ‌را‌ ‌به‌ آنچه خوانده ‌از‌ پاداش سرشار (بهشت) ‌يا‌ كيفر ترسناك خود (دوزخ) فراگيرد (در اينجا ‌از‌ قرآن كريم س 53 ‌ى‌ 31 اقتباس ‌و‌ استفاده نموده فرمود: ليجزى الذين اساوا بما عملوا ‌و‌ يجزى الذين احسنوا بالحسنى يعنى) ‌تا‌ كسانى ‌را‌ ‌كه‌ ‌با‌ كردارشان ‌بد‌ كرده ‌و‌ آنان ‌را‌ ‌كه‌ ‌با‌ رفتار شايسته نيكوئى نموده اند جزا دهد  

―    و اين جزا (كيفر ‌و‌ پاداش) ‌با‌ عدالت ‌و‌ درستى ‌از‌ ‌او‌ است (از ‌هر‌ عيب ‌و‌ نقصى) منزه ‌و‌ پاك است نامهاى او، ‌و‌ نعمتها ‌و‌ بخششهايش (براى همه) ‌پى‌ ‌در‌ ‌پى‌ است (به كسى ظلم ‌و‌ ستم روا ندارد، بلكه ‌هر‌ ‌چه‌ كند طبق حكمت ‌و‌ مصلحت است، ‌از‌ اينرو چنانكه ‌در‌ قرآن كريم س 21 ‌ى‌ 23 است: لايسئل عما يفعل ‌و‌ ‌هم‌ يسئلون يعنى) ‌از‌ ‌او‌ نپرسند آنچه ‌را‌ ‌كه‌ بجا ‌مى‌ آورد ‌و‌ ‌از‌ (گفتار ‌و‌ كردار) ديگران بازپرسند  

―    و سپاس خداى ‌را‌ ‌كه‌ اگر بندگانش ‌را‌ ‌از‌ شناختن سپاسگزارى خود ‌بر‌ نعمتهاى ‌پى‌ ‌در‌ ‌پى‌ ‌كه‌ ‌به‌ ايشان داده ‌و‌ بخششهاى پيوسته ‌كه‌ براى آنها تمام گردانيده بازمى داشت (امر نفرموده بود ‌كه‌ شكر نعمتهايش بجا آورند) ‌هر‌ آينه نعمتهايش ‌را‌ صرف نموده ‌او‌ ‌را‌ سپاس نمى گزاردند، ‌و‌ ‌در‌ روزى ‌كه‌ عطا فرموده فراخى ‌مى‌ يافتند ‌و‌ شكرش بجا نمى آوردند  

―    و اگر چنين ‌مى‌ بودند (شكر نمى كردند) ‌از‌ حدود انسانيت ‌به‌ مرز بهيميت (چارپايان، ‌كه‌ مرتبه ‌ى‌ ‌بى‌ خردى است) روى ‌مى‌ آوردند ‌و‌ چنان بودند ‌كه‌ ‌در‌ كتاب محكم ‌و‌ استوار خود (قرآن مجيد س 25 ‌ى‌ 44) وصف فرموده: (ان ‌هم‌ الا كالانعام بل ‌هم‌ اضل سبيلا، يعنى) ايشان (ناسپاسان) ‌جز‌ مانند چارپايان نيستند بلكه گمراهتراند (زيرا چارپايان هيچ ‌يك‌ ‌از‌ قواى طبيعى ‌را‌ تعطيل ‌و‌ بيكار ننموده بلكه ‌هر‌ ‌يك‌ ‌را‌ براى آنچه آفريده شده ‌به‌ كار ‌مى‌ اندازند، ‌پس‌ اگر گمراه باشند ‌در‌ طلب كمال كوتاهى ننموده اند ‌به‌ خلاف انسان ‌كه‌ اگر قوه ‌ى‌ عقليه ‌را‌ ‌كه‌ ‌به‌ معرفت ‌حق‌ راهنما است ‌و‌ امتياز ‌او‌ ‌از‌ چارپايان ‌به‌ همين قوه است تعطيل نموده ‌از‌ كار بيندازد ‌از‌ چارپايان گمراهتر ‌و‌ سزاوار كيفر است)  

―    و سپاس خداى ‌را‌ ‌كه‌ (با آفرينش آسمانها ‌و‌ زمين ‌و‌ آنچه ‌در‌ آنها است ‌و‌ فرستادن كتابها ‌و‌ پيغمبران ‌و‌ نصب ائمه ‌ى‌ معصومين- عليهم السلام-) خويشتن ‌را‌ (وجود، علم، قدرت ‌و‌ حكمتش را) ‌به‌ ‌ما‌ شناساند ‌و‌ شكر ‌و‌ سپاس (از نعمتهاى) خود ‌را‌ ‌به‌ ‌ما‌ الهام نمود (گفته اند: الهام چيزى است ‌كه‌ ‌در‌ قلب افاضه ‌مى‌ شود، ‌و‌ فرق بين الهام ‌و‌ وحى ‌آن‌ است ‌كه‌ الهام ‌بى‌ واسطه ‌ى‌ ملك است ‌و‌ وحى ‌به‌ واسطه ‌ى‌ ‌او‌ است، ‌و‌ وحى ‌از‌ خواص رسالت است ‌و‌ الهام ‌از‌ خواص ولايت، ‌و‌ وحى مشروط ‌به‌ رساندن است ‌و‌ الهام مشروط نيست، ‌و‌ ‌در‌ لغت الهام ‌و‌ وحى ‌هر‌ ‌دو‌ ‌به‌ معنى تلقين ‌و‌ فهماندن است، مرحوم سيد عليخان ‌در‌ شرح ‌بر‌ صحيفه ‌مى‌ فرمايد: روايت شده چون خداوند سبحان ‌در‌ آدم- عليه السلام- روح دميد هنگامى ‌كه‌ راست ‌شد‌ ‌و‌ نشست عطسه كرد، ‌به‌ ‌او‌ الهام ‌شد‌ گفت: الحمد لله رب العالمين «سپاس خداى ‌را‌ ‌كه‌ پروردگار جهانيان است» خداوند فرمود: يرحمك الله ‌يا‌ آدم «اى آدم خدا ‌تو‌ ‌را‌ بيامرزد» ‌پس‌ نخستين حمد ‌و‌ سپاس ‌او‌ ‌از‌ بشر ‌به‌ طور الهام واقع شده است) ‌و‌ درهاى علم ‌به‌ ربوبيت ‌و‌ پروردگاريش ‌را‌ ‌بر‌ ‌ما‌ گشود (ائمه ‌ى‌ معصومين- عليهم السلام- ‌را‌ راهنمايان ‌ما‌ گردانيد ‌تا‌ ‌به‌ وسيله ‌ى‌ آنان ‌به‌ شهر علم رسيده خدا ‌را‌ بشناسيم، رسول اكرم- صلى الله عليه ‌و‌ آله- فرمود: انا مدينه العلم ‌و‌ على بابها يعنى منم شهر علم ‌و‌ على باب آن) ‌و‌ ‌بر‌ اخلاص (بى رياء ‌و‌ خودنمائى) ‌در‌ توحيد ‌و‌ يگانگيش راهنمائيمان فرمود، ‌و‌ ‌از‌ عدول ‌و‌ كجروى ‌و‌ ‌شك‌ ‌و‌ دودلى ‌در‌ امر خود (معرفت ذات ‌و‌ صفات ‌يا‌ دين ‌و‌ احكامش) دورمان ساخت   

―    چنان سپاسى ‌كه‌ ‌با‌ ‌آن‌ زندگى كنيم بين كسانى ‌از‌ خلقش ‌كه‌ ‌او‌ ‌را‌ سپاسگزارند، ‌و‌ ‌با‌ ‌آن‌ پيش افتيم ‌بر‌ ‌هر‌ ‌كه‌ ‌به‌ رضا ‌و‌ خوشنودى (پاداش) ‌او‌ ‌و‌ عفو ‌و‌ گذشتش پيش  افتاده (مراد ‌از‌ سبقت ‌در‌ اينجا ‌بر‌ مانند ‌آن‌ خودمان است، ‌نه‌ ‌بر‌ انبياء ‌و‌ اوصياء ايشان- عليهم السلام- زيرا ‌بر‌ آنان نمى توان سبقت گرفت)  

―    سپاسى ‌كه‌ تاريكيهاى برزخ (قبر) ‌را‌ ‌بر‌ ‌ما‌ روشن سازد (مراد ‌از‌ تاريكيها شدت ‌و‌ سختى ‌آن‌ است، ‌يا‌ آنكه ‌به‌ اعتبار تاريكى قبر ‌و‌ تاريكى ترس ‌و‌ تاريكى عمل تعبير ‌به‌ تاريكيها فرموده است، ‌و‌ مراد ‌از‌ حمد ‌و‌ سپاسى ‌كه‌ تاريكيهاى برزخ ‌را‌ روشن ‌مى‌ گرداند تجسم اعمال ‌و‌ اعتقادات بعد ‌از‌ مرگ است، ‌و‌ ‌در‌ قرآن ‌و‌ اخبار بسيار هست ‌كه‌ اعمال صالحه ‌و‌ اعتقادات صحيحه ‌به‌ صور نورانيه درآيند ‌و‌ دارنده ‌ى‌ ‌آن‌ ‌از‌ نور آنها بهره مند گردد، چنانكه خداى تعالى «س 57 ‌ى‌ 12» فرموده: يوم ترى المومنين ‌و‌ المومنات يسعى نورهم بين ايديهم ‌و‌ بايمانهم يعنى يادآور روزى ‌را‌ ‌كه‌ مردان ‌و‌ زنان باايمان نورشان پيش ‌رو‌ ‌و‌ سمت راست آنها بشتابد، ‌و‌ اعمال سيئه ‌و‌ اعتقادات باطله بصور تاريك درآيند ‌كه‌ ‌به‌ ‌جا‌ آورنده ‌ى‌ ‌آن‌ ‌در‌ تاريكيهاى آنها سرگردان است، چنانكه خداى تعالى «س 57 ‌ى‌ 13» فرموده: يوم يقول المنافقون ‌و‌ المنافقات للذين امنوا انظرونا نقتبس ‌من‌ نوركم قيل ارجعوا وراءكم فالتمسوا نورا يعنى ياد ‌كن‌ روزى ‌را‌ ‌كه‌ مردان ‌و‌ زنان اهل نفاق ‌و‌ دوروئى ‌به‌ اهل ايمان گويند مشتابيد ‌تا‌ ‌از‌ نور شما روشنائى گيريم، ‌به‌ ايشان گويند واپس بگرديد «به دنيا بازگرديد» ‌و‌ نور طلبيد) ‌و‌ راه رستخيز ‌را‌ (راهى ‌كه‌ همه ‌ى‌ مردم ‌را‌ ‌پس‌ ‌از‌ زنده گردانيدن براى رسيدگى ‌به‌ حساب ‌از‌ ‌آن‌ راه ‌به‌ محشر ‌مى‌ فرستند) براى ‌ما‌ آسان نمايد، ‌و‌ منازل ‌و‌ جاهاى ‌ما‌ ‌را‌ ‌در‌ جايگاه گواهان (فرشتگان ‌و‌ پيغمبران ‌و‌ ائمه ‌ى‌ اطهار- عليهم السلام- ‌كه‌ روز قيامت ‌بر‌ مردم گواهى ‌مى‌ دهند) آبرومند گرداند، روزى ‌كه‌ (در قرآن كريم «س 45 ‌ى‌ 22» است: ‌و‌ لتجزى كل نفس بما كسبت ‌و‌ ‌هم‌ لايظلمون يعنى) ‌هر‌ كسى ‌به‌ سزاى آنچه كرده ‌مى‌ رسد ‌و‌ ‌به‌ ايشان ستم نمى شود (اينكه امام- عليه السلام- ‌در‌ اينجا بجاى ‌و‌ لتجزى ‌كه‌ ‌در‌ قرآن كريم است فرمود: تجزى براى آنستكه گفته اند: اقتباس ‌از‌ قرآن ‌در‌ حقيقت قرآن نيست بلكه كلامى است شبيه ‌و‌ مانند ‌آن‌ ‌پس‌ اندك تغيير ‌در‌ ‌آن‌ زيان آور نمى باشد. ‌و‌ ‌در‌ قرآن مجيد «س 44 ‌ى‌ 41» است: يوم لايغنى مولى عن مولى شيئا ‌و‌ ‌لا‌ ‌هم‌ ينصرون يعنى) روزى ‌كه‌ دوستى ‌از‌ دوستى چيزى (عذاب ‌و‌ كيفرى) ‌را‌ دفع نكند ‌و‌ ايشان كمك نمى شوند (توانائى ندارند ‌كه‌ يكديگر ‌را‌ كمك نمايند)  

―    سپاسى ‌كه‌ ‌از‌ ‌ما‌ ‌با‌ على عليين (جاهاى بلند بهشت ‌يا‌ ديوان خير يعنى كتابى ‌كه‌ اعمال فرشتگان ‌و‌ صلحاء ‌و‌ نيكوكاران ‌در‌ ‌آن‌ نوشته ‌مى‌ شود) بالا رود، ‌در‌ نامه نوشته شده ‌اى‌ ‌كه‌ مقربين ‌آن‌ ‌را‌ مشاهده نموده نگهدارى ‌مى‌ نمايند (يا روز قيامت ‌به‌ آنچه ‌در‌ ‌آن‌ است گواهى ‌مى‌ دهند)  

―    سپاسى ‌كه‌ چشمهاى ‌ما‌ ‌به‌ ‌آن‌ روشن گردد ‌آن‌ هنگام ‌كه‌ ديده ‌ها‌ (ى مردم) خيره ‌و‌ دوخته شود (به طورى ‌كه‌ ‌از‌ سختى عذاب ‌بر‌ ‌هم‌ نتوانند زد) ‌و‌ چهره هاى ‌ما‌ ‌به‌ ‌آن‌ سفيد گردد ‌آن‌ هنگام ‌كه‌ روها (يا پوست اندام) سياه شود (اين جمله اشاره است ‌به‌ فرمايش خداى تعالى «س 3 ‌ى‌ 106» يوم تبيض وجوه ‌و‌ تسود وجوه يعنى روزى ‌كه‌ چهره ها«ى مومنين» سفيد ‌و‌ روها«ى كافرين ‌و‌ منافقين» سياه گردد، ‌و‌ سفيد ‌و‌ سياه بودن روها ‌در‌ ‌آن‌ روز «چنانكه سيد نعمت الله جزائرى عليه الرحمه ‌در‌ شرح صحيفه ‌ى‌ خود مسمى ‌به‌ نورالانوار فرموده:» ‌يا‌ آنست ‌كه‌ حقيقتا روها سفيد ‌و‌ سياه ‌مى‌ شود ‌و‌ ‌يا‌ آنكه سفيد ‌و‌ سياهى آنها كنايه ‌از‌ نيكى ‌و‌ زشتى كردار است)  

―    سپاسى ‌كه‌ ‌به‌ ‌آن‌ ‌از‌ آتش دردناك خدا رسته ‌به‌ جوار رحمتش رهسپار شويم (و اينكه آتش ‌را‌ ‌به‌ خدا نسبت داده ‌و‌ فرموده: ‌من‌ اليم نار الله چنانكه ‌در‌ قرآن كريم «س 104 ‌ى‌ 6» است: نار الله الموقده «آتش برافروخته شده ‌ى‌ خدا» براى شدت ‌و‌ سختى ‌آن‌ است ‌كه‌ كسى نتواند ‌آن‌ ‌را‌ خاموش كرده ‌يا‌ ‌از‌ ‌آن‌ رهائى يابد)  

―    سپاسى ‌كه‌ ‌به‌ ‌آن‌ شانه ‌به‌ شانه ‌ى‌ مقربين ‌از‌ فرشتگان رفته ‌جا‌ ‌را‌ ‌بر‌ آنها تنگ سازيم، ‌و‌ ‌به‌ آن، ‌در‌ سراى جاودانى ‌و‌ جايگاه پربركت هميشگى (بهشت) ‌با‌ پيغمبران فرستاده ‌اش‌ گردآئيم (و اينكه انبياء ‌را‌ ‌به‌ مرسلين وصف فرموده براى ‌آن‌ است ‌كه‌ ‌هر‌ نبى ‌و‌ پيغمبرى رسول نيست، ‌و‌ اينكه بسيارى ‌از‌ مفسرين گفته اند: رسول كسى است داراى كتاب باشد ‌و‌ نبى كتاب ندارد ‌و‌ ‌از‌ جانب خدا خبر ‌مى‌ دهد، ‌در‌ اين گفتار بحث ‌و‌ گفتگو است چون حضرت لوط، اسمعيل، ايوب، يونس ‌و‌ هرون «عليهم السلام ‌و‌ چنانكه ‌در‌ قرآن كريم ‌به‌ ‌آن‌ اشاره شده» ‌از‌ جمله ‌ى‌ مرسلين هستند ‌و‌ بالاستقلال داراى كتاب نبوده اند، ‌و‌ گفته شده: رسول كسى است ‌كه‌ ‌به‌ شريعت جديده ‌و‌ دين تازه مبعوث شده باشد ‌و‌ مردم ‌را‌ ‌به‌ ‌آن‌ دعوت نمايد ‌و‌ نبى اعم ‌از‌ آنست يعنى ‌هم‌ چنين كسى ‌و‌ ‌هم‌ كسى ‌كه‌ شريعت سابقه ‌و‌ دين پيش ‌از‌ خود ‌را‌ ‌به‌ مردم تبليغ نمايد مانند انبياء بنى اسرائيل ‌كه‌ بين موسى ‌و‌ عيسى «عليهماالسلام» بودند، ‌و‌ ‌بر‌ اين سخن دلالت دارد فرمايش پيغمبر اكرم ‌به‌ ابى ذر «رحمه الله ‌در‌ مجلد پنجم بحارالانوار»: انبياء يكصد ‌و‌ بيست ‌و‌ چهار هزار ‌و‌ رسول ‌از‌ ايشان ‌از‌ مهتر ‌و‌ كهتر سيصد ‌و‌ سيزده ‌تن‌ بودند، ‌و‌ «نيز ‌در‌ مجلد پنجم بحارالانوار» حضرت امام محمد باقر عليه السلام ‌به‌ زراره فرمود: نبى كسيست ‌كه‌ ‌در‌ خواب ‌مى‌ بيند ‌و‌ صدا ‌مى‌ شنود ‌و‌ ملك ‌را‌ ‌به‌ چشم نمى بيند، ‌و‌ رسول كسى است ‌كه‌ صدا ‌مى‌ شنود ‌و‌ ‌در‌ خواب ‌مى‌ بيند ‌و‌ ملك ‌را‌ ‌به‌ چشم ‌مى‌ بيند، ‌و‌ اينكه امام عليه السلام ملائكه ‌را‌ پيش ‌از‌ انبياء بيان فرموده براى مراعات ترتيب است چون ايشان بين خداى تعالى ‌و‌ پيغمبرانش ‌در‌ تبليغ شريعت واسطه هستند، ‌نه‌ ‌از‌ ‌آن‌ جهت ‌كه‌ آنها برتر ‌از‌ انبياء باشند، زيرا اجماع شيعه ‌ى‌ اماميه است ‌كه‌ انبياء ‌و‌ ائمه ‌ى‌ معصومين «عليهم السلام» افضل ‌از‌ ملائكه ‌مى‌ باشند ‌و‌ اجماع ايشان حجت است چون معصوم «عليه السلام» داخل ‌در‌ ايشان ‌مى‌ باشد)  

―    و سپاس خداى ‌را‌ ‌كه‌ نيكوئيهاى آفرينش ‌را‌ براى ‌ما‌ برگزيد (زيرا انسان چون خلاصه ‌و‌ نتيجه ‌ى‌ مخلوقات است خداى تعالى ‌او‌ ‌را‌ ‌در‌ نيكوترين صورت آفريده، چنانكه «س 40 ‌ى‌ 64» فرموده: ‌و‌ صوركم فاحسن صوركم يعنى شما ‌را‌ آفريد ‌و‌ صورتهاتان ‌را‌ نيكو گردانيد) ‌و‌ روزيهاى پاكيزه (حلال ‌و‌ روا) ‌را‌ براى ‌ما‌ روان (فراوان) گردانيد  

―    و ‌با‌ تسلط ‌و‌ توانائى ‌ما‌ ‌را‌ ‌بر‌ همه ‌ى‌ آفريدگان برترى داد، ‌و‌ ‌از‌ اين ‌رو‌ ‌به‌ قدرت ‌و‌ توانائى ‌او‌ همه ‌ى‌ مخلوقاتش فرمانبر ‌ما‌ بوده ‌و‌ ‌به‌ نيرو ‌و‌ زورش ‌به‌ اطاعت ‌ما‌ درمى آيند (چنانكه ‌در‌ قرآن كريم «س 31 ‌ى‌ 20» فرموده: ‌ان‌ الله سخر لكم ‌ما‌ ‌فى‌ السموات ‌و‌ ‌ما‌ ‌فى‌ الارض يعنى البته خداوند آنچه ‌در‌ آسمانها ‌و‌ زمين است رام شما گردانيده)  

―    و سپاس خداى ‌را‌ ‌كه‌ ‌در‌ نيازمندى ‌را‌ ‌جز‌ ‌به‌ سوى خود ‌به‌ روى ‌ما‌ بست (چون ‌ما‌ ‌را‌ نيازمند ‌به‌ غير خود نيافريده ‌و‌ اين سخن منافات ندارد ‌با‌ احتياج ‌به‌ يكديگر ‌كه‌ نظام عالم بسته ‌ى‌ ‌به‌ ‌آن‌ است براى آنكه حاجت ‌به‌ غير خدا ‌در‌ حقيقت حاجت ‌به‌ ‌او‌ است ‌كه‌ مالك ‌و‌ منعم حقيقى است) ‌پس‌ (با اين همه نيازمنديها) چگونه سپاس ‌او‌ ‌را‌ توانائى داريم؟ ‌يا‌ ‌كى‌ ‌مى‌ توانيم حمدش ‌را‌ ‌به‌ ‌جا‌ آوريم؟ نمى توانيم، ‌كى‌ توانيم؟ (شايسته است ‌كه‌ خواننده ‌ى‌ دعاء ‌بر‌ ‌هر‌ ‌يك‌ ‌از‌ كلمه ‌ى‌ ‌لا‌ ‌و‌ متى وقف نموده درنگ نمايد ‌تا‌ دانسته شود ‌كه‌ جمله ‌اى‌ حذف شده است)  

―    و سپاس خداى ‌را‌ ‌كه‌ ابزار بسط ‌و‌ گشاد ‌را‌ ‌در‌ (بدن) ‌ما‌ ‌به‌ ‌هم‌ پيوسته، ‌و‌ افزارهاى قبض ‌و‌ درهم كشيدن ‌را‌ ‌در‌ (كالبد) ‌ما‌ قرار داد (رگ، پى، استخوان، گوشت، پيه، خون ‌و‌ سائر اندام ‌را‌ ‌با‌ كيفيت ‌و‌ حركات مخصوصه ‌در‌ پيكر ‌ما‌ نهاد ‌تا‌ ‌به‌ واسطه ‌ى‌ آنها اندامها گشاده ‌و‌ درهم شود، ‌و‌ گفته شده: مراد ‌از‌ بسط ‌و‌ قبض قوه ‌ى‌ دافعه ‌و‌ ماسكه است ‌كه‌ ‌در‌ ‌هر‌ عضوى نهاده شده، ‌و‌ گفته اند: مراد ‌از‌ آنها شادى ‌و‌ اندوه است) ‌و‌ ‌ما‌ ‌را‌ ‌از‌ روانهاى زندگى بهره مند نمود (اين جمله اشاره است ‌به‌ حديث جابر ‌از‌ امام محمد باقر عليه السلام ‌كه‌ فرموده: پنج روح براى مقربين «اولياء خدا» است: ‌و‌ روح قدس ‌كه‌ ‌با‌ ‌آن‌ همه چيزها ‌را‌ ‌مى‌ دانند، ‌و‌ روح ايمان ‌كه‌ ‌با‌ ‌آن‌ خدا ‌را‌ عبادت ‌و‌ بندگى ‌مى‌ نمايند، ‌و‌ روح قوه ‌كه‌ ‌با‌ ‌آن‌ ‌با‌ دشمن جهاد ‌و‌ ‌زد‌ ‌و‌ خورد كرده ‌و‌ معاش ‌و‌ زندگانى ‌را‌ آماده ‌مى‌ سازند، ‌و‌ روح شهوه ‌كه‌ ‌با‌ ‌آن‌ ‌از‌ طعام ‌و‌ نكاح لذت ‌و‌ بهره ‌مى‌ برند، ‌و‌ روح بدن ‌كه‌ ‌با‌ ‌آن‌ ‌به‌ آهستگى ‌و‌ نرمى راه ‌مى‌ روند، ‌و‌ چهار روح براى اصحاب يمين «مومنين» است چون روح قدس ‌در‌ ايشان نيست، ‌و‌ ‌سه‌ روح براى اصحاب شمال «كفار ‌و‌ منافقين» است چون داراى روح ايمان نمى باشند، ‌و‌ گفته شده: ارواح ‌در‌ فرمايش امام عليه السلام: ‌و‌ متعنا بارواح الحيوه جمع روح ‌به‌ فتح راء است ‌كه‌ ‌به‌ معنى آسايش ‌مى‌ باشد يعنى ‌ما‌ ‌را‌ ‌از‌ آسايشهاى زندگى بهره مند نمود) ‌و‌ اندام كردارها ‌را‌ ‌در‌ ‌ما‌ استوار گردانيد، ‌و‌ ‌ما‌ ‌را‌ ‌با‌ روزيهاى پاكيزه (انواع غذاهاى حيوانى ‌و‌ نباتى) پرورش داد، ‌و‌ ‌به‌ بخشش خود توانگرمان ساخت، ‌و‌ ‌به‌ نعمت خويش سرمايه ‌ى‌ (زندگانى) ‌به‌ ‌ما‌ بخشيد (اين جمله اشاره است ‌به‌ فرمايش خداى تعالى «س 53 ‌ى‌ 48»: ‌و‌ انه ‌هو‌ اغنى ‌و‌ اقنى يعنى ‌و‌ ‌او‌ است آنكه «بندگانش را» ‌بى‌ نياز كند ‌و‌ سرمايه بخشد)  

―    پس ‌از‌ ‌آن‌ ‌ما‌ ‌را‌ (به رفتار طبق احكام خود) فرمان داده ‌تا‌ طاعت ‌و‌ پيرويمان ‌را‌ بيازمايد (معنى آزمايش خداى تعالى آنست ‌كه‌ ‌با‌ ‌ما‌ رفتار نمايد چون كسى ‌كه‌ ‌مى‌ خواهد ديگرى ‌را‌ امتحان كند وگرنه آشكار ‌و‌ نهان ‌بر‌ ‌او‌ يكسان است) ‌و‌ نهى نموده ‌تا‌ شكر ‌و‌ سپاسگزاريمان ‌را‌ آزمايش نمايد (و اينكه شكر فرموده طاعت نفرموده براى آنست ‌كه‌ شكر ‌در‌ اصطلاح ‌به‌ كار بردن ‌هر‌ نعمتى است ‌در‌ آنچه خداى تعالى براى ‌آن‌ قرار داده ‌و‌ ‌با‌ ارتكاب معاصى جور نمى آيد، ‌پس‌ نهى براى آزمايش سپاسگزارى است، حضرت صادق عليه السلام فرموده: شكر النعمه اجتناب المحارم يعنى شكر نعمت دورى گزيدن ‌از‌ حرامها است) ‌پس‌ ‌از‌ راه فرمانش ‌پا‌ بيرون نهاديم (خلاف امرش رفتار كرديم) ‌و‌ ‌بر‌ پشتهاى (مركبهاى) نهيش سوار شديم (گناهانى ‌كه‌ نهى فرموده بود ‌به‌ ‌جا‌ آورديم، ‌و‌ اينكه فرموده: راه فرمانش ‌و‌ پشتهاى نهيش، يكى ‌را‌ مفرد ‌و‌ ديگرى ‌را‌ جمع براى آنست ‌كه‌ راه امر ‌او‌ راه هدايت ‌و‌ رستگارى يكى است ولى نهى ‌او‌ گمراهى است ‌كه‌ داراى راههاى بسيار ‌مى‌ باشد، چنانكه ‌در‌ قرآن كريم «س 6 ‌ى‌ 153» فرموده: ‌و‌ ‌ان‌ هذا صراطى مستقيما فاتبعوه، ‌و‌ ‌لا‌ تتبعوا السبل فتفرق بكم عن سبيله «و محققا اين راه ‌من‌ راست است ‌آن‌ ‌را‌ پيروى كنيد، ‌و‌ ‌از‌ راههاى ديگر نرويد ‌كه‌ شما ‌را‌ ‌از‌ راه ‌حق‌ دور ‌مى‌ سازد» ‌و‌ روايت شده: پيغمبر صلى الله عليه ‌و‌ آله خطى كشيده فرمود: اين راه رشد ‌و‌ هدايت است، ‌پس‌ ‌از‌ ‌آن‌ ‌به‌ سمت راست ‌و‌ چپ خطهائى كشيد ‌و‌ فرمود: اين راههائى است ‌كه‌ ‌بر‌ ‌هر‌ ‌يك‌ ‌از‌ آنها شيطانى است ‌كه‌ ‌به‌ ‌آن‌ دعوت ‌مى‌ نمايد) ‌پس‌ (با اين رفتارمان) ‌به‌ كيفر ‌ما‌ شتاب نكرد ‌و‌ ‌در‌ انتقام ‌ما‌ تعجيل ننمود بلكه ‌بر‌ اثر رحمتش ‌از‌ روى كرم ‌و‌ بزرگوارى ‌با‌ ‌ما‌ همراهى نمود، ‌و‌ ‌به‌ سبب مهربانيش ‌از‌ روى حلم ‌و‌ بردبارى بازگشت ‌ما‌ ‌را‌ (به راه راست) انتظار كشيد (با ‌ما‌ رفتار نمود مانند رفتار كسى ‌كه‌ ديگرى ‌را‌ چشم ‌به‌ راه است، ‌و‌ گفته اند: اطلاق بعضى ‌از‌ صفات مانند رحمت ‌كه‌ ‌به‌ معنى رقت قلب ‌و‌ نرمى ‌دل‌ است ‌و‌ ‌آن‌ مقتضى احسان ‌و‌ نيكى ‌مى‌ باشد ‌بر‌ خداى تعالى ‌به‌ اعتبار غايات ‌و‌ مقاصد است يعنى ‌به‌ اعتبار نتيجه ‌ى‌ ‌آن‌ است ‌كه‌ همان احسان باشد، ‌نه‌ ‌به‌ اعتبار مبادى ‌و‌ اصول افعال ‌كه‌ همان رقت قلب است، ‌و‌ يكى ‌از‌ محققين رحمه الله فرموده: اطلاق ‌آن‌ ‌بر‌ خداى متعال ‌بر‌ وجه اعلى ‌و‌ اشرف است، زيرا صفات ‌هر‌ موجودى ‌بر‌ حسب وجود ‌او‌ است، ‌پس‌ صفات جسم مانند وجودش جسمانيه ‌و‌ صفات نفس نفسانيه ‌و‌ صفات عقل عقلانيه ‌و‌ صفات خداى تعالى الهيه است، خلاصه عوالم ‌با‌ يكديگر اتفاق داشته برابر ‌هم‌ هستند ‌پس‌ آنچه ‌از‌ صفات كماليه ‌در‌ عالم ادنى يافت شود ‌در‌ عالم اعلى ‌بر‌ وجه ارفع ‌و‌ اشرف است)  

―    و سپاس خداى ‌را‌ ‌كه‌ ‌ما‌ ‌را‌ ‌به‌ (حقيقت) توبه ‌و‌ بازگشت (از گناه) راهنمائى نمود، توبه ‌اى‌ ‌كه‌ ‌آن‌ ‌را‌ نيافته ايم ‌جز‌ ‌به‌ فضل ‌و‌ احسان او، ‌پس‌ اگر ‌از‌ فضل ‌و‌ بخشش ‌او‌ ‌جز‌ همان (نعمت) توبه ‌را‌ ‌به‌ شمار نياوريم نعمت ‌او‌ ‌در‌ ‌حق‌ ‌ما‌ نيكو ‌و‌ احسانش درباره ‌ى‌ ‌ما‌ بزرگ ‌و‌ فضلش ‌بر‌ ‌ما‌ عظيم ‌مى‌ باشد (توبه گناهان ‌را‌ ‌مى‌ برد ‌و‌ زشتيها ‌را‌ ‌مى‌ شويد ‌و‌ خدا ‌را‌ خوشنود ‌مى‌ گرداند، حضرت اميرالمومنين عليه السلام فرموده: ‌لا‌ شفيع انجح ‌من‌ التوبه يعنى هيچ شفيع ‌و‌ خواهشگرى پيروزتر ‌و‌ رهاننده ‌تر‌ ‌از‌ توبه ‌و‌ بازگشت نيست، ‌و‌ حضرت باقر عليه السلام فرموده: التائب ‌من‌ الذنب كمن ‌لا‌ ذنب له يعنى توبه كننده ‌ى‌ ‌از‌ گناه مانند كسى است ‌كه‌ گناه ندارد، ‌و‌ حضرت صادق عليه السلام فرموده: ‌ان‌ الله تعالى يفرح بتوبه عباده المومنين اذا تابوا كما يفرح احدكم بضالته اذا وجدها يعنى خداى تعالى ‌به‌ توبه ‌ى‌ بندگان ‌با‌ ايمانش هرگاه توبه كنند شاد ‌مى‌ شود چنانكه يكى ‌از‌ شما گمشده ‌ى‌ خود ‌را‌ ‌كه‌ بيابد شاد ‌مى‌ شود)  

―    و روش ‌او‌ ‌در‌ توبه براى پيشينيان (بنى اسرائيل) چنين نبوده (سنت ‌و‌ روش خداى تعالى ‌در‌ توبه براى بنى اسرائيل كشتن يكديگر بوده، ‌نه‌ بس پشيمانى، چنانكه ‌در‌ قرآن كريم «س 2 ‌ى‌ 54» فرموده: ‌و‌ اذ قال موسى لقومه ‌يا‌ قوم انكم ظلمتم انفسكم باتخاذكم العجل فتوبوا الى بارئكم فاقتلوا انفسكم ذلكم خير لكم عند بارئكم فتاب عليكم انه ‌هو‌ التواب الرحيم يعنى ‌و‌ ياد كنيد هنگامى ‌را‌ ‌كه‌ موسى ‌به‌ قوم خود «آنانكه گوساله پرستيدند» گفت: ‌اى‌ قوم شما ‌بر‌ اثر گرفتنتان گوساله ‌را‌ «به خدائى» ‌به‌ خود ستم روا داشتيد، اكنون ‌به‌ سوى آفريننده ‌ى‌ خويش بازگرديد ‌و‌ خود «يكديگر» ‌را‌ بكشيد ‌كه‌ اين كشتن نزد آفريننده ‌ى‌ شما برايتان «از زندگانى ‌در‌ دنيا» بهتر است ‌پس‌ خدا توبه ‌ى‌ شما ‌را‌ «پيش ‌از‌ آنكه همگى كشته شويد» پذيرفت، زيرا ‌او‌ بسيار توبه پذير ‌و‌ بسيار مهربان است) ‌و‌ آنچه ‌به‌ ‌آن‌ توانائى نداريم ‌از‌ ‌ما‌ برداشته، ‌و‌ ‌به‌ ‌ما‌ ‌جز‌ ‌به‌ آنچه طاقت داريم تكليف نفرموده، ‌و‌ ‌جز‌ كار آسان ‌از‌ ‌ما‌ نخواسته (چنانكه ‌در‌ قرآن كريم «س 22 ‌ى‌ 78» فرموده: ‌و‌ ‌ما‌ جعل عليكم ‌فى‌ الدين ‌من‌ حرج يعنى ‌و‌ خدا ‌بر‌ شما ‌در‌ دين تنگى ‌و‌ رنج قرار نداده است) ‌و‌ براى هيچ ‌يك‌ ‌از‌ ‌ما‌ برهان ‌و‌ بهانه ‌اى‌ ‌جا‌ نگذاشته (چنانكه حضرت صادق عليه السلام فرموده: هرگاه ‌در‌ همه ‌ى‌ چيزها بنگرى كسى ‌را‌ ‌در‌ تنگى ‌و‌ سختى نمى يابى، ‌و‌ كسى ‌را‌ نمى يابى ‌جز‌ آنكه خدا ‌را‌ ‌بر‌ ‌او‌ حجت ‌و‌ برهانى است، ‌و‌ ‌به‌ كمتر ‌از‌ طاقتشان امر ‌و‌ فرمان داده، ‌و‌ آنچه ‌به‌ مردم امر شده طاقت ‌آن‌ ‌را‌ دارند، ‌و‌ ‌هر‌ ‌چه‌ طاقت ‌و‌ توانائيش ‌را‌ ندارند ‌از‌ آنها برداشته شده ولى نيكى ‌در‌ مردم نيست «تا اين حقائق ‌را‌ بفهمند»  

―    پس بدبخت (زيانكار ‌و‌ شايسته ‌ى‌ عذاب) ‌از‌ ‌ما‌ كسى است ‌كه‌ ‌او‌ ‌را‌ نافرمانى نمايد، ‌و‌ نيكبخت ‌از‌ ‌ما‌ كسى است ‌كه‌ ‌به‌ ‌او‌ روآورد (طبق اوامر ‌و‌ نواهيش رفتار نمايد)  

―    و سپاس خداى ‌را‌ ‌به‌ ‌هر‌ ‌چه‌ ‌كه‌ ‌او‌ ‌را‌ نزديكترين فرشتگانش ‌و‌ گرامى ترين آفريدگانش ‌و‌ پسنديده ترين ستايش كنندگانش ستوده اند (گرچه ‌من‌ نتوانم ‌به‌ ‌آن‌ اندازه ‌و‌ ‌به‌ ‌آن‌ جور سپاسگزار باشم، ولى چنين ‌مى‌ گويم ‌تا‌ شايد خداى تعالى ‌به‌ فضل ‌و‌ احسانش مرا ‌در‌ زمره ‌ى‌ ايشان داخل نمايد)  

―    سپاسى ‌كه‌ ‌بر‌ سپاسهاى ديگر برترى داشته باشد مانند برترى پروردگار ‌ما‌ ‌بر‌ همه ‌ى‌ آفريدگانش   

―    پس ‌او‌ ‌را‌ است سپاس ‌به‌ جاى ‌هر‌ نعمتى ‌كه‌ ‌بر‌ ‌ما‌ ‌و‌ ‌بر‌ همه ‌ى‌ بندگان گذشته ‌و‌ مانده ‌اش‌ دارد ‌به‌ شماره ‌ى‌ همه ‌ى‌ چيزها (از كلى ‌و‌ جزئى) ‌كه‌ علم ‌او‌ ‌به‌ آنها احاطه دارد ‌و‌ همه ‌را‌ فراگرفته، ‌و‌ بجاى ‌هر‌ ‌يك‌ ‌از‌ نعمتها بشماره ‌ى‌ چندين برابر هميشه ‌و‌ جاويد ‌تا‌ روز قيامت  

―    سپاسى ‌كه‌ ‌حد‌ ‌آن‌ ‌را‌ انتهاء ‌و‌ عدد ‌آن‌ ‌را‌ شمارش ‌و‌ ‌به‌ پايان ‌آن‌ دسترس ‌و‌ مدت ‌آن‌ بريدنى نيست (سپاس ابدى ‌و‌ هميشگى)  

―    سپاسى ‌كه‌ موجب رسيدن ‌به‌ فرمانبرى، ‌و‌ گذشت او، ‌و‌ سبب خشنودى، ‌و‌ وسيله ‌ى‌ آمرزش، ‌و‌ راه ‌به‌ بهشت، ‌و‌ پناه ‌از‌ عذاب، ‌و‌ آسودگى ‌از‌ خشم، ‌و‌ پشتيبان طاعت، ‌و‌ جلوگير ‌از‌ معصيت، ‌و‌ مدد ‌بر‌ انجام ‌حق‌ (اوامر) ‌او‌ ‌و‌ شرائط ‌آن‌ باشد  

―    سپاسى ‌كه‌ ‌به‌ وسيله ‌ى‌ ‌آن‌ ‌در‌ بين نيكبختان دوستان ‌او‌ كامروا گرديم ‌و‌ ‌به‌ سبب ‌آن‌ ‌در‌ رشته ‌ى‌ كشتگان ‌به‌ شمشيرهاى دشمنانش درآئيم، ‌كه‌ خدا يارى دهنده ‌ى‌ (مومنين) ‌و‌ (در خوشى ‌و‌ سختى) ستوده شده است (زيرا سختى نيز مانند خوشى نعمتى است ‌كه‌ صبر ‌و‌ شكيبائى ‌بر‌ ‌آن‌ موجب ثواب ‌و‌ پاداش است ‌كه‌ باعث حمد ‌و‌ سپاس ‌مى‌ شود).

.........................

منبع

درباره بنیاد صحیفه سجادیه

بنیاد صحیفه سجادیه در استان اصفهان در جهت توسعه فرهنگ قرآن و عترت براساس حدیث ثقلین در سال 1395 تاسیس گردید.

 امید است این کتاب ازرشمند صحیفه سجادیه که تنها کتابی است که از سوی اهل بیت (ع) به نگارش درآمده و به عنوان زبور آل محمد و خواهر قرآن معروف است، بعد از قرآن و نهج البلاغه به آن توجه ویژه شود و در جامعه اسلامیمان مورد توجه و بهر برداری قرار گیرد.

کانال تلگرام بنیاد BonyadSahifeh @ 

logo