بخشی از دعای دوازدهم صحیفه سجادیه:
1- خداوند امور فاسد بندگانش را از راه توبه اصلاح
نكته ى جالب در اين فراز ، نگاه جامع اسلام به پيوند مقابل دنيا و آخرت در زندگى بشر است ؛ به ديگر سخن ، انسان از نظر قرآن كريم موجودى ابدى است و يك زندگى ممتد و ابدى دارد و در اين امتداد غيرمتناهى ، يك سفر حتمى پيش رو دارد كه طى آن از اين جهان به عالم ديگر رهسپار مى گردد ؛ يعنى روح از نشئه ى ماده به نشئه ى برزخ منتقل مى شود و در آن عالم زندگى را به گونه ى خاصى تجربه مى كند كه مشابه زندگى اين جهان نيست . در اين حركت و انتقال بدن مى ميرد ، اما روح هيچ گاه فنا نمى پذيرد ، بلكه واقعيت جاويدى است كه دست مرگ از دامنش كوتاه است ، چرا كه سخن مردن در علم طب مطرح است و به معناى از كار افتادن مغز و قلب و انقباض كامل عروق و اعصاب است و طب اين جريان را از حالات بدن مى شمارد كه هيچ ارتباطى با روح ندارد .
ناگفته نماند كه روح و نفسى كه در «علم النفس اسلامى» به اثبات مى رسد و از آن سخن مى رود ، غير از روح و روانى است كه در «روان شناسى نوين» به مثابه «مجموعه اى از كنش يا واكنش ها» تعريف مى شود كه در حوزه ى رفتار آدمى در برخورد با محرك هاى محيطى امور خارجى شكل مى گيرد .
هم چنين حيات جاودان انسانى از لوازم آن واقعيت ملكوتى است كه خداوند متعال در قرآن كريم آن را نفخه اى از روح خود دانسته و فرموده است : (و نفخت فيه من روحى) و غير از حياتى است كه در دانش طبيعى «بيولوژى» از آن بحث مى شود و به عنوان «حركت انتخابى يا فرار براى جلب منفعت يا دفع ضرر» تعريف مى شود ، بلكه روح خود ، حيات جاويد و عين علم و شعور و آگاهى است و سعادت انسانى مرهون تربيت يافتن روح و شكوفايى استعدادهاى آن و در نتيجه به دست آوردن فضايل و كمالات معنوى و الهى در اين جهان و پيدايش رفاه مطلق ابدى در آن جهان است .
البته زندگى خوش و عارى از ناراستى ها و آلودگى ها يكى از علت پرمايگى در آخرت به شمار مى رود ، بلكه تمام افزارها و نعمت هايى كه پروردگار كريم در اين دنيا به آدمى ارزانى داشته است ، همگى در سعادت هميشگى وى تأثير تام دارد و سر خلقت همه ى آن نعمت ها قرار گرفتن در خط سعادت انسانى است و اين خود انسان است كه بايد براى استفاده ى مشروع و معقول از اين موهبت ها برنامه و هدف داشته باشد و آنها را وسيله اى براى حركت استكمالى خود قرار دهد ؛ بدين معنا كه از همه ى آنها براى عروج خود استفاده كند و از دنيا و مواهب دنيوى در خط فضايل انسانى بهره ببرد ، نه آن كه زندگى ايده آل فقط در بهره مندى از ظواهر اين عالم خلاصه شود .
بر اين پايه ، امام سجاد عليه السلام در اين فراز ، سعادت دنيا و آخرت را به هم پيوند داده و هر دو را با هم طلب فرموده است ؛ يعنى «از همه چيز استفاده كردن و خود را به هيچ چيز نفروختن» را از درگاه ربوبى درخواست نموده است . اساسا يكى از مشكل ترين كارها اين است كه بتوانيم در اين دنيا از همه چيز بهره مند باشيم ، ولى در دنيا تر دامن نشويم و خود را به هيچ يك از مظاهر عالم خاك نفروشيم ؛ از اين رو ، طلب جمع ميان مواهب دنيا و نعمت هاى آخرت در قرآن كريم و ادعيه و روايات بسيار به چشم مى خورد ؛ از جمله خداوند مى فرمايد :
(ربنا آتنا فى الدنيا حسنة و فى الآخرة حسنة و قنا عذاب النار)؛
اى پروردگار ما ! مزاياى دنيا و آخرت را به ما كرامت فرما و ما را از عذاب جهنم در امان دار .
اللهم صل على محمد و آله محمد، و ارزقنى الحق عند تقصيرى فى الشكر لك بما أنعمت على فى اليسر و العسر و الصحة و السقم ، حتى أتعرف من نفسى روح الرضا و طمأنينة النفس منى بما يجب لك فيما يحدث فى حال الخوف و الأمن و الرضا و السخط و الضر و النفع ؛
خدايا ! بر حضرت محمد و خاندان او درود فرست و آن گاه كه در شكر و سپاس تو كوتاهى مى ورزم ، توفيقم ده كه در آسايش و رنج و تندرستى و بيمارى حق گرا باشم ، تا به خوبى آسايش و نسيم رضا و طمأنينه را در جان خود بشناسم ؛ آن چنان كه به تكليف خود در همه حال – خوف و امن و ايمنى و خشنودى و خشم و نفع و ضرر – عمل كنم .
لزوم سپاس گزارى از نعمت هاى خدا
در مباحث گذشته روشن شد كه دعا در مكتب اهل بيت عليهم السلام قبل از هر چيز شرح كمالات انسان كامل است و به تعبير ديگر سفرنامه اى است كه معصومين عليهم السلام در سير خود به عوالم برين و متعالى شناخت و شهود خود داشته اند و بيان يافته هايى است كه در سفر به عالم ملك و ملكوت براى آنان حاصل گرديده و بر اساس آگاهى مطلق بر اسرار قضا و قدر الهى در اختيار آنان قرار گرفته است . در فراز پايانى زيارت سيدالشهدا كه امام صادق عليه السلام آن را به «يونس بن ظبيان» تعليم نموده ، آمده است :
ارادة الرب فى مقادير أموره تهبط اليكم و تصدر من بيوتكم ؛
اراده ى حضرت حق در نظام مقدرات عالم بر شما نازل مى شود و آن گاه از منازل شما صدور مى يابد .
بنابراين ، آنان آگاه اند كه گرداننده ى چرخ هستى ، خداوندگار عالم و حكيمى است كه هر چه را خلق كرده و تدبير فرموده ، همگى از نقشه ى حكيمانه اى سرچشمه يافته كه جز آن شايسته نيست و هرگز خطا بر قلم صنع نرفته است .
بر اين پايه ، بى خبران نادانى كه خط تدبير جهان هستى را به دست ماده ى كور و بى شعور مى دانند و رويدادهاى عالم را سلسله ى حوادث از هم بريده و بى هدف مى پندارند ، پوچ گراى محروم و مأيوسى هستند كه براى رأى و نظر خود نيز هيچ گونه منشأ علمى – كه داراى نظم و فكر و برهانى باشد – قايل نيستند ، بلكه همه چيز از جمله گفتمان هاى خود را معلول پيش آمدهاى گزاف و تصادف هاى غيرمنطقى مى بينند و قهرا به همه چيز بدبين هستند و در نظام فكرى خود آن چنان سردرگم هستند كه براى هيچ پيش آمدى ، توجيه صحيحى ندارند و هر پديده ، روح كنجاو آنان را رنج مى دهد ، چرا كه عالمى بى حساب و كتاب و پر از هرج مرج آنان را احاطه كرده است و تنها با مشقت فوق العاده ، گليم خود را از آب درمى آورند .
امروزه همين روح بدبينى بر بخش بزرگى از انسانيت و مدنيت معاصر چيره شده و هر كه قدرتمندتر است به خود حق مى دهد كه به مظلومان ستم كرده و همه ى نابسامانى هاى بشر هزاره ى سوم معلول همين فلسفه ى مادى و بدبينى است كه بر همگان حاكم شده است و دست هاى جنايت پيشه گان جهان خوار اين ياوه ى ذلت آور را دامن مى زند و براى فلج كردن پاى همت و تعالى جويى جوانان ، هجوم همه جانبه اى را به ارزش هاى والاى دينى و اخلاقى آغاز كرده اند ، ولى متأسفانه ناآگاهان ، از اين غارت و شبيخون فرهنگى – سياسى بى خبرند .
از اين رو ، امام سجاد عليه السلام پرده هاى ظلمانى جهل را كنار زده ونور معرفت الهى را بر افكار امت خود تابانده و مى فرمايد : خدايا ! من همه چيز را مبتنى بر حكمت متقن تو به جا مى دانم . خدايا ! آن چه را كه مردمان بد و يا خير مى نامند و نيز بيمارى و صحت ، همگى در نظر من حكيمانه و بايسته است و تو را بايد در برابر همه شكر گزارد و از تمامى آنها در جاى خود بهره برد .
به همين دليل ، آن امام معصوم عليه السلام ، رضا و طمأنينه را از درگاه احدى درخواست فرموده است ؛ حالاتى كه خود معلول شناخت صحيح از نظام حكيمانه ى دستگاه صنع الهى است ، زيرا آن كس كه همه چيز را بر حسب تقدير عليم حكيم سازمان يافته مى بيند ، نمى تواند از رضا و اطمينان تهى باشد .
نيز نظام حكيمانه ى خلقت آن چنان است كه حضرت سجاد عليه السلام در حق آن چنين تعبير فرموده كه بر عسر و يسر عالم و بر فقر و غنا و سلامتى و بيمارى و ترس و ايمنى و سود و يا زيان آن مى بايست سپاس گزار و شاكر بود ، چه آن كه هيچ چيزى در اين جهان بدون حكمت و تدبير آفريده نشده است و آن چه مقدر گشته ، عين صلاح و سداد است كه از آگاهى مطلق حق سبحانه و لطف و رحمت حضرتش سرچشمه گرفته است . بنابراين ، بايد در برابر داده ها و نداده هاى او شكرگزار بود و بر مصايب روزگار به همان اندازه بايد شاكر بود كه به هنگام نعمت ، زيرا كه ملكوت و حقيقت هر چه به دست خدا است :
(فسبحان الذى بيده ملكوت كل شى ء).
اللهم صل على محمد و آله ، و ارزقنى سلامة الصدر من الحسد حتى لا أحسد أحدا من خلقك على شى ء من فضلك ، و حتى لا أرى نعمة من نعمك على أحد من خلقك فى دين أو دنيا أو عافية أو تقوى أو سعة أو رخآء الا رجوت لنفسى أفضل ذلك ، بك و منك وحدك لا شريك لك ؛
خدايا ! بر حضرت محمد و خاندان او درود فرست و به من سلامتى از حسد را كرامت فرما ؛ آن چنان كه بر هيچ يك از بندگانت حسادت نورزم و هيچ نعمتى – دينى يا دنيوى ، از عافيت گرفته تا تقوا و وسعت روزى و آسايش – را در دست فردى از آدميان نبينم ، مگر آن كه براى خويش بهتر از آن را از تو و به مدد عنايت تو درخواست نمايم ، زيرا كه تو در نظام هستى يگانه مؤثرى و در هيچ زمينه اى شريك ندارى .
خطر حسادت و ويژگى حسود
حسد بيمارى خطرناكى است و قرآن كريم مردمان را از آن صفت پست نهى كرده و دستور داده است كه از شر شخص حسود به خدا پناه بريم . هر چند اخلاق ذميمه بسيار است ، ولى قرآن كريم در هيچ موردى همانند حسد ، دستور پناهنده شدن به خداوند – تبارك و تعالى – را نداده است ؛ تا آن جا كه فرد حسود را هم رديف جادوگران و نيرگ سازان برشمرده است و اين به دليل آن است كه شخص حسود چند ويژگى شخصيتى منفى دارد :
5. به نظام اتم الهى خرده مى گيرد كه چرا نعمتى را به ديگرى عطا كرده است و مرا از آن محروم نموده است :
(أم يحسدون الناس على ما آتاهم الله من فضله)؛
آيا به مردم حسد مى ورزند كه خدا از فضلش به آنان عطا فرموده است .
2. از رفاه ديگرى رنج مى برد ، گر چه هيچ گونه مزاحمتى با زندگى شخصى او نداشته باشد ؛ امام صادق عليه السلام فرمود :
الحاسد مضر بنفسه قبل أن يضر بالمحسود ، كابليس أورث بحسده لنفسه اللعنة ؛
حسود قبل از آن كه به ديگرى ضررى وارد كند ، به خود آسيب مى زند ؛ همانند ابليس كه به آدم حسد ورزيد كه در نتيجه خود از درگاه حضرت حق رانده شد .
بنابراين ، قبل از آن كه به حسد شونده زيانى برسد ، به خود حسود آسيب وارد مى شود و در يك كلام محصول حسد ، آفتى بر جسم جان و دنيا و آخرت است كه بايد به شدت از آن دورى جست ، ولى متأسفانه كمتر كسى است كه از اين آفت در امان باشد .
6. حسد مركب از سه ويژگى بسيار بد تكبر ، خودبينى و خودخواهى و خبث نفس است . اين سه ، ريشه هاى حسد هستند ، اما ثمره ى حسد دشمنى با بندگان خدا است كه مى توان آن را بدترين نوع ظلم دانست ، زيرا هيچ گونه ره آوردى براى حسود به دنبال ندارد ، بلكه به رنج و تعب و بلكه از دست دادن اصل ايمان مبتلا خواهد شد ؛ بدين جهت امام صادق عليه السلام فرمود :
آفة الدين الحسد و العجب و الفخر ؛
حسد ، عجب و فخرفروشى آفت دين اند .
نيز از رسول الله صلى الله عليه و آله نقل شده كه خداوند متعال به حضرت موسى عليه السلام وحى كرد :
يابن عمران ، لا تحسدن الناس على ما آتيتهم من فضلى ، و لا تمدن عينيك الى ذلك ، و لا تتبعه نفسك ؛ فان الحاسد ساخط لنعمى صاد لقسمى الذى قسمت بين عبادى ، و من يكن كذلك فلست منه و ليس منى ؛
اى فرزند عمران ! هرگز به مردم نسبت به آن چه از فضل خود به آنان كرامت داشته ام ، حسد نورز و چشم خود را بدان خيره مكن و خود را به رنج مبتلا مكن ، زيرا حسود نسبت به نعمتى كه من عطا كرده ام و قسمتى كه بين بندگان قرار داده ام ، ناخشنود است و به كار حكيمانه ى من نقد و اشكال مى كند و هر كس چنين باشد ، با من رابطه اش قطع مى شود و من نيز به او نظر نخواهم كرد .
اللهم صل على محمد و آله ، و ارزقنى التحفظ من الخطايا ، و الاحتراس من الزلل فى الدنيا و الآخرة فى حال الرضا و الغضب ، حتى أكون بما يرد على منهما بمنزلة سوآء ، عاملا بطاعتك مؤثرا لرضاك على ما سواهما فى الأولياء و الأعداء، حتى يأمن عدوى من ظلمى و جورى، و يأيس وليى من ميلى و انحطاط هواى؛
خدايا ! بر محمد و خاندان او درود فرست و كناره گيرى از خطايا و خوددارى از لغزش ها را در دنيا و آخرت و در حال غضب و خشنودى نصيب من گردان ؛ آن چنان كه هر يك از آن دو حال نزد من مساوى باشد و پيوسته مطيع تو باشم و رضاى تو را بر خشنودى و خشم خود مقدم دارم ، خواه به دوستان و چه نسبت به دشمنان ، تا آن كه دشمنم از ظلم و ستم من در امان باشد و دوستم از عمل كردن من بر خلاف حق و مبتنى بر هوا و هوس تو مأيوس باشد .
لزوم اعتدال در خشنودى و خشم و دوستى و دشمنى
در اين فراز تكيه ى عمده ى امام سجاد عليه السلام بر نظام اخلاقى ، انسانى است . لغزش هاى انسانى در اين جهان گاه چنان است كه فقط خود انسان متضرر مى گردد و گاهى با لغزيدن او ديگران نيز لغزيده و در نتيجه از آسيب او در امان نخواهند ماند .
يكى از لغزش گاه هاى بسيار خطرناك براى انسان مرحله ى خشنودى و خشم است كه هر دو در كشش هاى اجتماعى لازم و مورد نياز هستند ، اما در صورت انحراف ، آثار شومى بر آن دو مترتب مى گردد ، چه هر يك از آن دو از اعتدال و عدم تعادلى است كه طبعا متعادل نگاه داشتن آن به محاسبه هاى دقيق و جدى نيازمند است ؛ مثلا اگر رضايت و خشنودى موجب گردد كه انسان ، كاستى هاى فردى را امضا كند و ظلم و ستم هاى او را توجيه نمايد و در اثر محبت ، از او هيچ گونه انتقادى نكند ، اين دوستى ضد ارزش به شمار مى رود و اين گونه رضايت غلط خواهد بود ، چرا كه به بهانه ى اين دوستى ديگران را بر خدا مقدم داشته است .
نيز شتاب غيرمعقول موجب مى شود كه فرد زمينه هاى زيادى را از دست بدهد ؛ چنان كه سخت گيرى بر ديگران و دير راضى شدن نيز موجب دورى از خدا است و موارد بسيارى وجود دارد كه سخت گيرى در آنها روا نيست و لازم است كه آدمى درباره ى آنها به سرعت راضى باشد .
بنابراين ، افراط و تفريط در هر امرى ، غلط و خارج از مرز اعتدال و عدالت است و صحيح عمل كردن و درست به فكر نشستن ، دقيقا در نقطه ى مقابل اين زياده روى ها قرار دارد . خداوند متعال ، عقل – اين پيامبر باطنى – را در نهاد انسان به وديعت نهاده است و با شرع – كه نبى ظاهرى است – به مدد عقل آمده است تا آدمى را از تمايل به كج روى باز دارد و بر صراط مستقيم پيش برد . البته بر صراط مستقيم قدم برداشتن آن چنان مشكل است كه امام معصوم عليه السلام از خداوند متعال درخواست تحفظ فرموده و از دوستى هاى نا به جا و دشمنى هاى غلط ونيز خشنودى هاى ناروا وغضب هاى بى جا به خدا پناه برده است.
چنان كه حضرتش در حق دشمن و دوست از خداوند متعال درخواست اعتدال فرموده است ؛ مبادا كه دوستى دوستان يا دشمنى دشمنان ، فرد را از بندگى خدا خارج كند . از اين رو ، فرموده است : خدايا ! مرا موفق دار تا روش بندگى را به گونه اى پيشه سازم كه در همه ى حالات ؛ خشم و رضا و دوستى و دشمنى ، نه دوستان از تمايلات من سوءاستفاده كنند و نه در امان بودن دشمنان از من ، سبب در خطر قرار گرفتن من و مكر و حيله ى آن گردد . آرى همين لغزش گاه ها است كه گاهى بزرگان را هم مى لغزاند . أعاذنا الله من شرور أنفسنا .
و اجعلنى ممن يدعوك مخلصا فى الرخاء دعاء المخلصين المضطرين لك فى الدعاء ، انك حميد مجيد ؛
و مرا از كسانى قرار ده كه تو را در حال گشايش ، با اخلاص تمام مى خوانند و چنان كن كه هر گاه تو را مى خوانم ، همانند مخلصانى باشم كه در خواندن تو مضطراند ، كه تو بس پسنديده و بلند پايه اى .
اخلاص و نشانه ى مخلص
امام عليه السلام در اين جا اخلاص را از خداوند متعال درخواست فرموده است ؛ صفتى كه براى اشخاص نادر حاصل مى شود و قرآن كريم آن را از صفات بندگان خاص حق سبحانه دانسته و مى فرمايد :
(و اذكر عبادنا ابراهيم و اسحق و يعقوب أولى الأيدى و الأبصار انا أخلصناهم بخالصة ذكرى الدار) ؛
به ياد آور بندگانم ابراهيم و اسحاق و يعقوب را كه آنان را چنان خالص گردانيديم كه به خانه ى آخرت مى انديشيدند .
آرى ، اگر اخلاص در انسان پديدار شود ، اجابت دعا تضمين قطعى خواهد يافت ، زيرا آدمى تا در حال اضطرار و اخلاص قرار نگيرد ، دعا از نهاد و باطن دلش برنخواهد خواست ، بلكه در حركت زبان خلاصه مى شود .
يكى از نشانه هاى مخلص آن است كه هرگز – خواه در حال گشايش و گرفتارى ، يا در حال بيمارى و صحت ، يا در حال شادى و غم – خدا را فراموش نمى كند ، بلكه در هر حال شاكر است و در روزگار عافيت و رو آوردن دنيا هرگز از بند بندگى خارج نمى گردد ؛ برخلاف بسيارى ديگر كه به محض روى آوردن دنيا ، خدا را فراموش مى كنند ؛ چنان كه قرآن كريم در موارد متعدد مى فرمايد :
1. (و اذا أذقنا الناس رحمة فرحوا بها)؛
هر گاه رحمت را احساس كنند به همان ، دل خوش دارند .
2. (و فرحوا بالحياة الدنيا و ما الحياة الدنيا فى الآخرة الا متاع)؛
به زندگى دنيا دل خوش اند و حال آن كه دنيا در مقابل آخرت هيچ ارزشى ندارد.
7. (و اذا مس الانسان الضر دعانا لجنبه أو قاعدا أو قائما فلما كشفنا عنه ضره مر كأن لم يدعنا الى ضر مسه)؛
هرگاه ضرر و گرفتارى به انسان روى مى آرد ، ما را در حال خواب و نشسته و ايستاده مى خواند و اگر گرفتارى او را برداريم ، آن چنان پشت مى كند كه گويى ما را نخوانده است .
راستى ارتباط زيباى صدر و ذيل اين آيات بسيار عبرت آور است و انسان بايد از تذكر و آگاهى بخشى اين آيات به خود آيد . اگر كسى درست خود را بشناسد و به نظام عبوديت و بنده پرورى آگاهى يابد ، مى داند كه حالت اضطرار او نسبت به حضرت ربوبى هميشگى است ، اما آن كس كه از اين واقعيت خبر ندارد ، گمان مى برد تنها آن گاه كه فقر و يا بيمارى غيرقابل علاج عارض شود يا دشمن قاهر حمله كند ، انسان به حال اضطرار مى افتد و چه بسا توهم كنند كه امام معصوم عليه السلام در اين فراز همين را مى گويد ، ولى چنين نيست ، بلكه مقصود آن است كه انسان در اين حالات ، اضطرار راستين خود را دريابد ؛
چنان كه امام حسين عليه السلام در دعاى عرفه مى فرمايد :
الهى ! ... أوقفنى على مراكز اضطرارى ؛
خدايا! ... مرا به نقاط اضطرارم آگاهى بده و آشنايم گردان.
آرى ، خواندن خدا در حال بيچارگى و گرفتارى و درماندگى و در حال عافيت به غفلت و نسيان گذراندن ، دأب و ادب عبوديت نيست ، زيرا خودشناسى آگاهى بر تمام حقيقت خويشتن است كه اگر براى فرد حاصل شود ، خواهد دانست كه بدون اراده ى حضرت حق ، پلك به هم نمى خورد و نفسى از كسى برنمى آيد .
بنابراين ، مراد حضرت سيدالشهدا عليه السلام كه فرمود : «أوقفنى على مراكز اضطرارى.» آن است كه خدايا ! ربط و وابستگى وجودى و آن اضطرارى را كه در اصل هستى به تو دارم ، به من بفهمان تا هماره به ربط و فقر خود و غنا و استقلال تو آگاه باشم و چنين فردى مخلص است و حال او در تنگنايى و گشايش با فقر و تنگدستى تفاوتى نمى كند و هميشه به يك گونه – آن هم اوج درماندگى و نياز – خداى خود را مى خواند و در كمال اخلاص ، تمام شائبه هاى شرك خفى را از خود دور مى سازد و غرق در معرفت منبع قدس حضرت ربوبى مى گردد .
با يار كجا نشيند آن كو
انديشه خاص و عام دارد ؟!
خرم دل آن كسى كه صحبت
با يار ، على الدوام دارد .
.....................
