1. گاه انسان از جانب خدا مكلف مى گردد كه در خدمت خلق باشد ؛ مانند همه ى دستورهايى كه خداوند متعال به بندگان ابلاغ فرموده است كه در راه آسايش خلق انجام دهند و اين دستورهاى الزامى، جامعه را ازآسيب هاى بسيار نگاه مى دارد.
2. خداوند متعال گاه از بندگان خود اداى تكاليف را درخواست فرموده است و براى اداى اين تكاليف ، ثواب و جزاى فراوان تدارك ديده است ؛ به طورى كه غفلت ورزيدن و از دست دادن تكاليف ، از دست دادن مصالح و منافع و فضايل بسيار را در پى خواهد داشت و اگر آدمى بداند چه چيزهايى را از كف داده است ، آن چنان نگران و ناراحت مى شود كه جبران آن را ميسور نمى بيند ، اما فضل الهى چنان است كه نقص و عيب در اداى تكاليف را ، كه از سستى و ضعف بندگان نشأت مى گيرد ، به حساب نياورده و پاداش اعمال را به تمامى ، به بندگان خود عطا مى فرمايد و عذر تقصير و قصور آنان را مى پذيرد .
3. تكاليفى كه خداوند متعال به ما ابلاغ فرموده است و ما از ياد برده ايم ، نزد او معلوم و روشن است و حساب رس دقيق و سريع ، همگى را ثبت و ضبط كرده است و در قيامت – كه يوم الحساب است – بازخواست و در آن جا كه تن به لرزه مى افتد و عقل از سر مى پرد و مردمان چونان مستان مدهوش بدين
سوى و آن سوى مى روند ؛ از اين رو ، امام سجاد عليه السلام در دعايى پر التهاب عرضه مى دارد : )نمى دانم تو با ما چگونه معامله مى كنى ، در حالى كه همه چيز را مى دانى و هيچ چيز را فراموش نمى كنى و كاتبان گرامى تو همه چيز را در نامه ى اعمال من رقم زده اند . تو چه طور رفتار مى كنى با بنده اى كه بسيار غافل است و همه چيز را از ياد مى برد ؟».
البته خداوند متعال بندگان خود را به دليل فراموشى ها و غفلت ها بازخواست و مؤاخذه نمى كند ، اما امام معصوم عليه السلام در مقام بندگى از اين كوتاهى نيز عذرخواهى مى فرمايد .
بنابراين ، از مجموع اين فراز ، سه نكته را درمى يابيم :
4. خداوند متعال در دستورهاى متعالى اسلامى ، امت را به صورت يك واحد مرتبط به هم ، برخى را در خدمت بعضى ديگر قرار داده است و اين طور نيست كه مردمان نسبت به يك ديگر هيچ گونه مسئوليتى نداشته باشند . خداوند سبحان انسان بى ثمرى را كه در اين جهان فقط از ديگران استفاده مى برد ، اما خود در خدمت ديگران قرار نمى گيرد ، دوست نمى دارد . چنين فردى حتى از گل و گچ اين عالم پست تر است ، زيرا ديوار هم سايه اى دارد كه چه بسا خسته اى را در پناه او مى آرامد .
هرگز به سايه ى تو نياسود خسته اى
دنياپرست دون ، تو ز ديوار كمترى
2. خداوند منان با بندگان خود چنان مهربان است كه گاه كار مغفول واقع شده و انجام نگرفته را انجام شده محاسبه مى فرمايد و بر آن جزاى خير عطا مى فرمايد و بندگان شايسته ى خويش را از پاداش ويژه محروم نمى كند . يكى از بزرگان و علماى نجف اشرف كه از رجال علمى بود ، به نگارنده فرمود : «در رؤيايى به من گفته شد كه اگر قبل از طلوع آفتاب وضو گرفته و دوگانه اى بگذارى ، اين باغ از آن تو خواهد شد . چون بدان نگريستم ، باغى ديدم به غايت عظمت و زيبايى و شكوه و غرق در نعمت كه در عمرم از خيالش هم ناتوان بودم . بارى در جست و جوى آفتاب ، روان شدم كه ناگاه در ميان آن تكاپوى پر هيجان قسمتى از پرتو آفتاب را كه بر ديوارى افتاده بود ، ديدم و از شدت نگرانى از خواب پريدم و در بستر نشستم ؛ به طورى كه رو به داخل حياط خانه بودم و همان مقدار آفتاب را كه در خواب يده بودم ، بر لب ديوار مشاهده كردم و دانستم كه نماز صبح من قضا شده است و اين باغ مربوط به نماز صبح بود كه از دستم رفت.» اين نمونه اى از خسارتى است كه امام سجاد عليه السلام جبران آن را از خداوند متعال خواسته است .
3. كوركورانه زيستن غير از غفلت از اداى تكليف است ، چرا كه جهل هرگز از مسئوليت انسان نمى كاهد و اين فكر غلط است كه «بگذار ندانيم تا مسئوليت نداشته باشيم» زيرا از ما سؤال خواهد شد و چنان چه بگوييم : «نمى دانستم» در جواب خواهند گفت : «أفلا تعلمت ؟» ؛ يعنى چرا به دنبال فراگيرى نرفتى ؟ و چرا با وظايف خود آشنا نشدى ؟ چنين فردى دو جرم مرتكب شده است : اول ، آن كه تكاليف خود را نياموخته است و دوم ، آن كه دستورهاى الهى را به جا نياورده است .
هو – يا رب – مما قد أحصيته على و أغفلته أنا من نفسى ، فأده عنى من جزيل عطيتك و كثير ما عندك ، فانك واسع كريم ، حتى لا يبقى على شى ء منه تريد أن تقاصنى به من حسناتى ، أو تضاعف به من سيأتى يوم ألقاك يا رب ؛
پروردگارا ، آن تكليف كه من فراموش كرده و از آن غفلت ورزيدم ، در علم تو ثبت شده است ، پس از فضل سترگ و خزانه ى بزرگ و بى پايان خويش ، تكاليفى را كه بر من است ، ادا فرما ، تا آن كه چيزى كه به واسطه ى آن مؤاخذه ام مى فرمايى ، باقى نماند و از حسناتم به جبران گناهنم نكاهى و بر گناهانم نيفزايى . اى پروردگار من.
.....................
