اين عبارت ، بيان حل مشكل گناه و رهايى از بن بستى است كه شخص آلوده به گناه در طول گناه براى خود به وجود آورده است . مشكل گناه بحرانى است كه چه بسا موجب يأس و نوميدى و واماندگى در سير تكامى انسان مى گردد و يأس از موفقيت و نااميدى از نجات ، بزرگ ترين مانع در سر راه پيشرفت است كه زمينه ى رشد را به صورت شوره زارى غير قابل رشد و بى حاصل درمى آورد . قرآن كريم از اين حالت خطرناك شديدا نهى نموده و فرموده است :
(و لا تيأسوا من روح الله انه لا ييأس من روح الله الا القوم الكافرون)؛
از رحمت الهى نااميد نشويد كه تنها كافران از رحمت او نااميد مى گردند .
يعنى يأس از رحمت خدا ، از كفر سرچشمه مى گيرد ، زيرا آن كس كه خود را بريده از تمامى مبادى خير و رحمت مى بيند ، به اين بيمارى مهلك گرفتار مى شود و در مقابل اين حالت ، خود مستلزم بريدگى بيشتر از خدا و رو گردانيدن از رحمت و مغفرت او و واگذار شدن به خويش است .
از اين رو ، شارع مقدس به شدت با اين حالت مبارزه كرده و هرگز اجازه نمى دهد كه روح احدى از افراد امت به چنين بيمارى خطرناك و باز دارنده ، آلوده شود و با هر وسيله ى ممكن در صدد گشودن روزنه هاى اميد به روى همه ى افراد است ، تا آن جا كه در اميد را بر روى جنايت كارترين فرد نيز نمى بندد و به همه كس دلدارى مى دهد .
اين درگه ما درگه نوميدى نيست
صد بار اگر توبه شكستى بازآ
بلكه به صراحت و مكرر يادآور مى شود كه :
(ان الله يحب التوابين)؛
خدا آنان را كه هميشه توبه مى كنند ، دوست دارد .
ظرافت نكته سنجى آيه ى شريفه در اين نكته است كه به عصيان گران امنيت خاطر نداده ، بلكه به توبه كنندگان وعده مغفرت عطا فرموده است .
نيز در جاى ديگر مى فرمايد :
(يا عبادى الذين أسرفوا على أنفسهم لا تقنطوا من رحمة الله ان الله يغفر الذنوب جميعا)؛
اى كسانى كه بر وجود خود اسراف روا داشته ايد ، از رحمت حق مأيوس نگرديد ، كه خدا همه ى گناهان را مى بخشد .
بنابراين ، خداوند متعال همواره درهاى رحمت را بر روى بندگان گشوده است و براى همه ، پيوسته راه باز است و كس را نرسد كه در قيامت بگويد راه براى بازگشت من بسته بود .
از اين گذشته ، خداوند سبحان خود ، بندگان را خلق كرده و مى داند كه آنان به طبيعت خاكى اين عالم آلوده اند و به سادگى توان حركت ندارند . از اين رو، به آنان فرموده است :
(يا أيها الانسان انك كادح الى ربك كدحا)؛
اين انسان ! با تلاش و رنج به سوى پروردگارت مى روى و او را ملاقات مى كنى . بر اين اساس ، بايد خداوند پيوسته آنها را يارى كرده و راه را براى آنان آسان و پذيرش را تسريع كند ، تا بتوانند بر طبيعت خود چيره گرديده و راه هدايت را پيش گيرند .
عفو خدا بيشتر از جرم ماست
نكته سر بسته چو گويى خموش
گر چه وصالش نه به كوشش دهند
آن قدر اى دل كه توانى بكوش
بدين جهت امام عليه السلام به محضر حضرت حق عرضه مى دارد : «سبحانك لا أيأس منك ؛ منزهى تواى خدا ، من هرگز از تو نوميد نمى شوم .» زيرا راه توبه همواره باز و باب رحمت گسترده ى حضرت خداوندى پيوسته گشوده است و لطف او به همگان اميد مى دهد كه در كوشش فروگذار نكنند و با اميد كامل ، دل به او ببندند و با او به مناجات بنشينند و به خداى خود عرض كنند : «اگر چه حرمت محضر حضرتت را سبك شمرده ام و مطابق با شئون بندگى عمل نكرده ام ، ولى همه را ظلم به خود مى دانم ، اما طريقى كه تو نماياندى چنان است كه مى توان با پيمودن آن ، از جمله ى بندها و قيدها رست و خود را به وادى پاكيزگى و طهارت رساند.»
بدين ترتيب ، مكتب تربيتى اسلام با بازكردن راه اميد ، كابوس يأس را از حريم جان انسانى زدوده است ، تا گناه كار سركش و ياغى را وادار كند كه با تمام اميد و از بن جان مويه كرده و بگويد : «من كه تيشه بر ريشه ى خود زده ام ، با تو سخن مى گويم . من آنم كه جز به استكبار تن نمى داد و به گردن كشى خو كرده بود و اكنون چنان به حال خود آگاه شده و بر آلودگى خويش واقف گرديده ام كه خود را خوار و ذليل به درگاه تو كشانده ام و از كرده ى خود پشيمان هستم و حلقه ى توبه بر در رحمت تو مى كوبم و با عزم جزم ، تصميم بر ترك بدنامى و بدكارى گرفته ام .»
بر اين پايه ، اگر به فوايد باز بودن در توبه دقت كنيم ، عمق آموزه هاى اسلام را درمى يابيم كه چه خوب انسان ها راشناخته و راه پرورش و حركت آنها را سهل و آسان كرده است ؛ به گونه اى كه حتى از آلوده ترين فرد كه عادتا غير قابل علاج شمرده مى شوند ، مايوس نيست و همگان را به رشد و صلاح دعوت مى كند و آنان را كه عمرى از اصل خويش به دور افتاده اند ، به بازگشت به حقيقت خود فرامى خواند و به پيكره ى از دست رفته آنان ، حياتى دوباره مى بخشد و ناكامى آنان را به كامروايى مبدل مى سازد .
اگر امروز در سرنوشت بشرى كه خود را فرزند پيشرفت تكنولوژى مى داند بينديشيم ، خواهيم ديد كه چگونه پر و بال عفريت ياس و از خود بيگانگى ، ابر غم و اندوه را بر جان آنها سايه افكنده است ؛ در ايام جوانى كه توان عياشى و از خود بى خبرى را دارند در افراط حيرت زايى فرو مى روند و در نيمه ى دوم عمر با از دست دادن نيروهاى بدنى ، به زودى در افسون افسانه هاى زندگى غمبار خويش فرو رفته و در انتظار مرگ شررزاى خود ، روزگار مى گذرانند .
الذى عظمت ذنوبه فجلت ، و أدبرت أيامه فولت ، حتى اذا رأى مدة العمل قد انقضت ، و غاية العمر قد انتهت ، و أيقن أنه لا محيص له منك ، و لا مهرب له عنك ، تلقاك بالانابة ، و أخلص لك التوبة، فقام اليك بقلب طاهر نقى ، ثم دعاك بصوت حائل خفى ؛
من هم چون كسى با تو سخن مى گويم كه مرتكب گناهان بزرگى شده و روزگار به او پشت كرده است ، تا آن جا كه چون مى بيند ايام مهلت او به سر آمده و فرجام عمر او نزديك شده و به اين باور رسيده كه نه گريزگاهى از تو دارد و نه فرارگاه ديگرى فرا روى او است ، چاره اى جز انابه و توبه ى خالص ندارد . از اين رو ، تو را با قلبى پاك و بى آلايش و با صدايى حزين و آهسته مى خواند.
............................
